Trong một đám cháy tòa nhà, khói mới là thứ gây nguy hiểm trước tiên. Khói nóng và khí độc lan dọc hành lang nhanh hơn lửa rất nhiều, che khuất tầm nhìn và khiến người bên trong không tìm được lối thoát. Vì vậy, chung cư, khách sạn, văn phòng, trung tâm thương mại và tầng hầm đều phải có hệ thống hút khói hành lang, trong đó trái tim là quạt hút khói.
Hệ thống ống và quạt hút khói hành lang trong tòa nhà
Quạt hút khói là một nhánh đặc biệt trong nhóm quạt hút công nghiệp: nó không chạy hằng ngày như quạt thông gió, nhưng khi cần chạy thì phải chạy chắc chắn, trong điều kiện khắc nghiệt nhất. Bài viết này giải thích nguyên lý hệ thống, các yêu cầu kỹ thuật chính và kinh nghiệm chọn, lắp quạt hút khói hành lang. Các dòng quạt khác dùng cho thông gió, hút bụi, hút mùi có trong danh mục quạt hút công nghiệp của Nextfan.
1. Hệ thống hút khói hành lang hoạt động như thế nào?
Hệ thống hút khói hành lang (còn gọi là hệ thống thoát khói, hệ thống kiểm soát khói) gồm các bộ phận chính:
- Miệng hút khói đặt trên trần hoặc tường hành lang mỗi tầng, thường có van chặn lửa hoặc van điều khiển khói (đóng thường trực, mở khi có cháy).
- Trục đứng hoặc ống gió hút khói làm bằng tôn mạ kẽm hoặc thép, được bọc vật liệu chống cháy để giữ giới hạn chịu lửa theo thiết kế.
- Quạt hút khói thường đặt trên mái hoặc phòng kỹ thuật tầng trên cùng, xả khói ra ngoài trời.
- Hệ thống cấp khí bù đưa không khí ngoài trời vào để thay cho lượng khói bị hút ra, giúp dòng khí ổn định.
- Tủ điều khiển nhận tín hiệu từ trung tâm báo cháy, mở van tầng có cháy và khởi động quạt, đồng thời có thể điều khiển bằng tay.
Khi đầu báo khói ở một tầng tác động, trung tâm báo cháy gửi tín hiệu đến tủ điều khiển. Van khói của tầng cháy mở ra, quạt hút khói khởi động và kéo khói từ hành lang tầng đó qua trục đứng ra ngoài. Cùng lúc, quạt tăng áp buồng thang bộ chạy để giữ buồng thang có áp suất cao hơn hành lang, khói không lọt vào lối thoát nạn.
2. Quạt hút khói khác quạt tăng áp như thế nào?
Hai loại quạt này thường được nhắc cùng nhau nên hay bị nhầm lẫn:
| Tiêu chí | Quạt hút khói | Quạt tăng áp |
|---|---|---|
| Nhiệm vụ | Hút khói nóng ra khỏi hành lang, tầng hầm | Thổi không khí sạch vào buồng thang, giếng thang máy, phòng đệm |
| Môi chất | Khói nóng, có thể hàng trăm độ C | Không khí ngoài trời ở nhiệt độ thường |
| Yêu cầu chịu nhiệt | Bắt buộc, theo cấp nhiệt độ và thời gian thiết kế | Không yêu cầu chịu nhiệt cao như quạt hút khói |
| Vị trí lấy gió | Từ miệng hút trong công trình | Từ ngoài trời, phải xa miệng xả khói |
| Điểm cần chú ý | Motor, ổ bi, vật liệu chịu nhiệt; chứng nhận chịu nhiệt | Áp suất dư trong buồng thang, cửa xả áp, lực mở cửa |
Một lỗi thiết kế cần tránh là đặt miệng lấy gió của quạt tăng áp gần miệng xả của quạt hút khói, khiến khói bị thổi ngược vào buồng thang. Hai vị trí này cần cách nhau đủ xa theo quy chuẩn và theo hướng gió.
3. Yêu cầu chịu nhiệt của quạt hút khói
Điểm khác biệt lớn nhất giữa quạt hút khói và quạt hút thông thường là khả năng làm việc trong khói nóng trong một khoảng thời gian xác định. Trên thị trường, quạt hút khói thường được công bố theo cấp chịu nhiệt như 250°C, 300°C hoặc 400°C trong 120 phút. Một số tiêu chuẩn quốc tế như EN 12101-3 phân cấp quạt theo nhiệt độ và thời gian thử nghiệm.
Cấp chịu nhiệt cụ thể của từng công trình được quy định trong hồ sơ thiết kế PCCC đã được thẩm duyệt, căn cứ vào QCVN 06:2022/BXD về an toàn cháy cho nhà và công trình (cùng các sửa đổi) và các tiêu chuẩn liên quan. Vì vậy, khi đặt hàng, bạn cần đưa đúng yêu cầu trong hồ sơ cho nhà sản xuất, không nên chọn theo cảm tính.
Để đạt được khả năng chịu nhiệt, quạt hút khói thường có các đặc điểm:
- Motor đặt ngoài dòng khói và truyền động bằng curoa (phổ biến với quạt ly tâm), hoặc dùng motor chuyên dụng chịu nhiệt khi motor nằm trong dòng khí (quạt hướng trục).
- Ổ bi và mỡ chịu nhiệt, có tấm tản nhiệt hoặc khoảng cách cách nhiệt giữa vỏ và gối đỡ.
- Cánh và vỏ bằng thép đủ dày, không dùng nhựa hay nhôm mỏng dễ biến dạng ở nhiệt độ cao.
- Khe hở giữa cánh và vỏ được tính toán cho sự giãn nở nhiệt, tránh cánh cọ vào vỏ khi nóng.
- Dây điện cấp cho quạt dùng loại cáp chống cháy, đi theo tuyến được bảo vệ.
4. Kiểm định và nghiệm thu
Quạt hút khói và quạt tăng áp thuộc nhóm phương tiện PCCC phải được kiểm định trước khi lắp đặt và đưa vào sử dụng theo quy định hiện hành. Khi nhận hàng, chủ đầu tư và nhà thầu nên kiểm tra:
- Tem và giấy chứng nhận kiểm định phương tiện PCCC phù hợp với model, số lượng quạt.
- Tài liệu chứng minh khả năng chịu nhiệt (biên bản thử nghiệm hoặc chứng nhận của nhà sản xuất, đơn vị thử nghiệm).
- Thông số lưu lượng, cột áp, công suất trên nhãn quạt khớp với hồ sơ thiết kế.
- Biên bản chạy thử: đo lưu lượng tại miệng hút tầng xa nhất, đo dòng điện motor, thử khởi động tự động từ tín hiệu báo cháy.
Vì yêu cầu pháp lý có thể được cập nhật, bạn nên đối chiếu với văn bản mới nhất và hướng dẫn của cơ quan Cảnh sát PCCC địa phương trước khi đặt hàng số lượng lớn.
Quạt hướng trục hút khói dùng cho hệ thống PCCC
5. Chọn quạt hướng trục hay quạt ly tâm để hút khói?
5.1. Quạt hướng trục hút khói
Quạt hướng trục hút khói có thân tròn, lắp thẳng trên đường ống, gọn nhẹ, phù hợp hút khói tầng hầm, hút khói kết hợp thông gió tầng hầm (chạy hai tốc độ: tốc độ thấp thông gió hằng ngày, tốc độ cao khi có cháy). Ưu điểm là lưu lượng lớn, lắp đặt nhanh. Nhược điểm là cột áp hạn chế, không hợp với trục hút khói rất cao hoặc nhiều tầng.
5.2. Quạt ly tâm hút khói
Quạt ly tâm hút khói, thường là loại truyền động curoa, được dùng nhiều cho hệ thống hút khói hành lang của nhà cao tầng vì cho cột áp cao, thắng được trở lực của trục đứng dài và van khói. Motor đặt ngoài dòng khói nên bền hơn trong điều kiện nhiệt độ cao. Nhược điểm là kích thước lớn và nặng, cần không gian lắp đặt và kết cấu đỡ chắc chắn.
Tham khảo thêm cấu tạo và đặc tính các dòng quạt tại quạt ly tâm công nghiệp và quạt hướng trục công nghiệp.
6. Cách xác định lưu lượng và cột áp quạt hút khói
Lưu lượng hút khói hành lang được tính theo phương pháp quy định trong quy chuẩn và tiêu chuẩn thiết kế, phụ thuộc vào chiều rộng, chiều cao hành lang, kích thước cửa ra vào căn hộ hoặc phòng, nhiệt độ khói giả định và số tầng. Đây là phần việc của kỹ sư thiết kế PCCC, cần được thể hiện trong bản tính và bản vẽ thẩm duyệt.
Từ lưu lượng thiết kế, cột áp quạt được xác định bằng tổng tổn thất áp suất trên tuyến khói xa nhất: van khói, miệng hút, trục đứng, các co, đoạn ống nằm ngang trên mái và miệng xả. Ngoài ra cần tính đến sự rò rỉ khí qua các van đóng ở những tầng không cháy, vì trục càng cao thì tổng lượng rò rỉ càng lớn. Nguyên tắc tính trở lực đường ống tương tự như với quạt hút thông thường, có thể xem thêm trong bài cách tính cột áp quạt hút.
Khi chọn quạt, điểm làm việc (lưu lượng, cột áp thiết kế) nên nằm ở vùng hiệu suất cao trên đường đặc tính, có dự phòng hợp lý. Không nên chọn quạt quá lớn so với yêu cầu vì có thể làm áp âm trong hành lang quá mạnh, gây khó mở cửa thoát nạn.
7. Lưu ý khi lắp đặt quạt hút khói hành lang
- Vị trí: đặt quạt ở nơi thông thoáng, có lối tiếp cận để bảo trì, xa miệng lấy gió tươi và miệng tăng áp.
- Kết cấu đỡ: quạt ly tâm lớn có thể nặng vài trăm kg, cần bệ bê tông hoặc khung thép được tính toán, có giảm chấn.
- Khớp nối mềm: phải dùng loại vật liệu chịu nhiệt phù hợp với cấp nhiệt của quạt, không dùng khớp nối vải thường.
- Miệng xả: hướng lên trên hoặc ra xa công trình, có chụp chống mưa nhưng không cản trở dòng khói.
- Điện: nguồn cấp ưu tiên từ tủ điện PCCC, có nguồn dự phòng (máy phát), cáp chống cháy, bảo vệ quá tải được thiết kế theo yêu cầu riêng của thiết bị PCCC.
- Liên động: kiểm tra tín hiệu từ trung tâm báo cháy đến tủ quạt, có chế độ điều khiển tay tại chỗ và từ phòng trực.
8. Bảo trì và chạy thử định kỳ
Do không chạy thường xuyên, quạt hút khói rất dễ bị "quên". Đến khi cần thì curoa đã chùng hoặc nứt, ổ bi khô mỡ, motor ẩm, chim làm tổ trong miệng xả. Vì vậy cần có lịch bảo trì:
- Hằng tháng: chạy thử quạt trong thời gian ngắn, kiểm tra chiều quay, tiếng ồn, rung.
- Hằng quý: kiểm tra độ căng và tình trạng curoa, siết bulông, vệ sinh lưới chắn và miệng xả.
- Hằng năm: bơm mỡ hoặc thay ổ bi theo khuyến cáo, đo cách điện motor, đo lưu lượng tại miệng hút tầng xa nhất, thử liên động với hệ thống báo cháy.
Mỗi lần kiểm tra nên ghi vào sổ theo dõi để phục vụ kiểm tra định kỳ của cơ quan PCCC và để phát hiện sớm sự suy giảm của thiết bị.
9. Những câu hỏi thường gặp
Có dùng quạt hút thông gió thường thay cho quạt hút khói được không?
Không. Quạt thường không được thiết kế và kiểm định để làm việc trong khói nóng, motor và cánh có thể hỏng chỉ sau thời gian ngắn, đúng lúc hệ thống cần hoạt động nhất. Ngoài ra, công trình sẽ không được nghiệm thu PCCC.
Quạt hút khói tầng hầm có dùng để thông gió hằng ngày được không?
Có thể, nếu thiết kế cho phép và quạt là loại hai tốc độ hoặc dùng biến tần phù hợp, đồng thời mạch điều khiển đảm bảo khi có cháy quạt chuyển ngay sang chế độ hút khói. Cách này giúp tận dụng thiết bị, nhưng cũng đòi hỏi bảo trì kỹ hơn vì quạt chạy nhiều giờ.
Quạt hút khói nên đặt trên mái hay tầng kỹ thuật?
Phụ thuộc vào thiết kế kiến trúc. Đặt trên mái giúp xả khói trực tiếp, ít ống; đặt trong phòng kỹ thuật thì cần ống xả ra ngoài và phòng phải có giới hạn chịu lửa phù hợp.
10. Kết luận
Quạt hút khói hành lang là thiết bị an toàn sinh mạng, nên mọi lựa chọn phải dựa trên hồ sơ thiết kế được thẩm duyệt, chứng nhận chịu nhiệt và kiểm định rõ ràng. Hãy ưu tiên nhà sản xuất có kinh nghiệm với quạt ly tâm và hướng trục chịu nhiệt, có thể cung cấp đường đặc tính, tài liệu kỹ thuật và hỗ trợ chạy thử nghiệm thu.
Nextfan sản xuất trực tiếp các dòng quạt hướng trục và quạt ly tâm công nghiệp. Bạn có thể xem thêm các mẫu trong danh mục quạt hút công nghiệp hoặc gửi hồ sơ thiết kế qua hotline 0913.834.085 để kỹ thuật tư vấn model phù hợp với yêu cầu của công trình.


Nhận xét
Đăng nhận xét